Przedsiębiorca – kim jest, jakie ma obowiązki i prawa?

Przedsiębiorcą w rozumieniu podstawowym jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, i która wykonuje działalność gospodarczą. Status ten niesie ze sobą konkretne obowiązki rejestracyjne, księgowe oraz podatkowe, ale daje również dostęp do ułatwień, w tym do statusu AEO. W artykule wyjaśniam najważniejsze definicje, wymagania i uprawnienia związane z prowadzeniem biznesu w Polsce.

Kim jest przedsiębiorca w polskim prawie?

W polskim porządku prawnym nie obowiązuje jedna definicja tego podmiotu. Fundamentalne ujęcie podaje art. 4 ust. 1 Prawa przedsiębiorców, który wskazuje na osobę fizyczną, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, wykonującą działalność gospodarczą. W dalszych przepisach znajdują się też wyłączenia, dotyczące między innymi rolników indywidualnych. Wcześniej analogiczną regulację zawierała ustawa o swobodzie działalności gospodarczej, która obowiązywała do 29 kwietnia 2018 roku.

Szerszą formułę przewiduje art. 431 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim status ten dotyczy również osoby prowadzącej we własnym imieniu działalność zawodową. Dlatego w tym rozumieniu mieszczą się na przykład kancelarie komornicze, koła łowieckie, koła gospodyń wiejskich, publiczne instytucje kultury, parki narodowe oraz samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej. Co istotne, takie ujęcie nie zależy od formalnego zarejestrowania się, lecz od faktycznego charakteru działań.

Przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna, która ma zdolność prawną i wykonuje działalność gospodarczą.

Historia nazwy sięga języka francuskiego. Słowo entrepreneur pojawiło się po raz pierwszy w Dictionnaire de la langue française już w 1437 roku. W międzywojennej Polsce stosowano pojęcie kupca z kodeksu handlowego, po II wojnie światowej wyróżniano jednostki gospodarcze, a ustawa Wilczka wprowadziła podmiot gospodarczy. Dopiero ustawa wprowadzająca przepisy o Krajowym Rejestrze Sądowym posłużyła się współczesnym terminem przedsiębiorca.

Jakie obowiązki wiążą się z prowadzeniem działalności gospodarczej?

Prowadzenie firmy to nie tylko prawo do oferowania towarów i usług, ale również zestaw wymogów, które trzeba realizować od pierwszego dnia. Ich zakres zależy od formy prawnej, branży i wielkości działania, lecz część zadań powtarza się u większości podmiotów. Oto najczęściej spotykane obowiązki:

• rejestracja w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej albo w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego,
• prowadzenie dokumentacji księgowej odpowiedniej do wybranej formy opodatkowania,
• terminowe regulowanie podatków oraz składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne,
• oznaczanie cen towarów i usług zgodnie z ustawą o informowaniu o cenach towarów i usług,
• uzyskiwanie koncesji lub pozwoleń, jeżeli wymagają tego przepisy branżowe, na przykład Prawo geologiczne i górnicze,
• przechowywanie dokumentacji przez okres wskazany w przepisach podatkowych i rachunkowych.

Dla osób fizycznych istnieje dodatkowe ułatwienie w postaci działalności pozarejestrowej. Zgodnie z art. 5 Prawa przedsiębiorców można ją prowadzić przez 60 miesięcy, jeśli przychody nie przekraczają ustawowego progu, a rodzaj zajęć nie wymaga wpisu ani zezwolenia.

Jakie prawa i statusy może uzyskać przedsiębiorca?

Prowadzący działalność ma standardowe uprawnienia płynące z wolności gospodarczej, ale może też ubiegać się o szczególne potwierdzenie swojej rzetelności. W obrocie międzynarodowym najbardziej rozpoznawalnym instrumentem jest status AEO, nadawany na wniosek. Wiąże się on z konkretnymi korzyściami, które poznasz w dalszej części tej sekcji.

Status upoważnionego przedsiębiorcy AEO

Skrót AEO pochodzi od angielskiego terminu Authorised Economic Operator. Status ten nadaje organ celny na wniosek zainteresowanego, a sama procedura jest regulowana przez unijne oraz krajowe prawo celne. Wniosek o wydanie pozwolenia AEO składa się wyłącznie elektronicznie za pośrednictwem Platformy Usług Elektronicznych Skarbowo-Celnych.

Podmiot, który uzyskał ten status, jest traktowany przez organy celne jako wiarygodny. Oznacza to dostęp do szeregu przywilejów, takich jak uproszczone procedury, rzadsze kontrole czy szybsze odprawy. Co ważne, decyzja wydana w jednym kraju członkowskim Unii Europejskiej jest respektowana w pozostałych państwach członkowskich.

Status AEO przyznany w jednym państwie członkowskim Unii Europejskiej jest uznawany przez organy celne we wszystkich pozostałych państwach członkowskich.

Pozycja wiarygodnego partnera handlowego

Taki podmiot bywa też postrzegany jako wiarygodny partner handlowy. Ma to szczególne znaczenie przy imporcie towarów spoza Unii Europejskiej, gdzie pewność kontrahenta bywa równie ważna jak cena czy termin dostawy. W razie pytań dotyczących formalności celnych pomoc uzyskasz u koordynatora do spraw uproszczeń w izbie administracji skarbowej właściwej dla siedziby.

Dodatkowe wytyczne i instrukcje znajdują się na platformie elektronicznej, a bezpośredni kontakt umożliwia adres e-mail [email protected]. Dzięki temu można potwierdzić wymagania, zanim złożysz wniosek i dołączysz niezbędne dokumenty.

Jak wygląda rejestracja działalności gospodarczej?

Sposób zgłoszenia zależy od formy prawnej. Osoby fizyczne oraz wspólnicy spółki cywilnej rejestrują się w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej. Pozostałe podmioty, takie jak spółki kapitałowe, fundacje czy stowarzyszenia prowadzące działalność gospodarczą, kierują zgłoszenie do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego.

Zgłoszenie do CEIDG można złożyć elektronicznie lub papierowo. Natomiast wpis do KRS od 2021 roku jest możliwy wyłącznie elektronicznie. Ta różnica bywa zaskoczeniem dla osób, które dopiero planują założenie spółki i nie posiadają jeszcze kwalifikowanego podpisu elektronicznego lub podpisu zaufanego.

Różnice pomiędzy obiema ścieżkami warto porównać w jednym miejscu:

W praktyce ścieżka elektroniczna przyspiesza cały proces, ale wymaga wcześniejszego przygotowania dokumentów. Warto też sprawdzić, czy wybrana forma prawna nie wymaga dodatkowo zgłoszenia do urzędu skarbowego lub innych rejestrów.

Jakie kategorie i definicje prowadzących działalność wyróżnia prawo?

Nie każda ustawa posługuje się tym samym pojęciem. Przykładowo ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji uznaje za taki podmiot osobę, która choćby ubocznie prowadzi działalność zarobkową lub zawodową i uczestniczy w działalności gospodarczej. Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym jeszcze bardziej poszerza to ujęcie, ponieważ obejmuje również osoby działające w imieniu lub na rzecz tych podmiotów.

Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów dodaje do definicji z Prawa przedsiębiorców między innymi podmioty świadczące usługi użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu tej ustawy. Dzięki temu przepisy antymonopolowe obejmują też niektóre stowarzyszenia, fundacje oraz partie polityczne. Prawo własności przemysłowej wskazuje natomiast na osobę prowadzącą w celach zarobkowych działalność wytwórczą, budowlaną, handlową lub usługową.

W doktrynie prawa handlowego funkcjonuje również podział na osoby działające zarobkowo sensu stricto oraz podmioty non for profit, które przeznaczają wypracowane zyski na cele statutowe. Taka klasyfikacja pokazuje, że pojęcie to bywa dostosowywane do różnych kontekstów prawnych i ekonomicznych.

Na potrzeby statystyk, dotacji i instrumentów wsparcia stosuje się podział na mikroprzedsiębiorców, małych i średnich przedsiębiorców. Wynika on z Zalecenia Komisji Europejskiej z 6 maja 2003 roku oraz art. 7 ust. 1 Prawa przedsiębiorców. Sektor MŚP obejmuje ponad 98% przedsiębiorców i wytwarza ponad połowę PKB państw członkowskich Unii Europejskiej. Duże przedsiębiorstwa stanowią pozostałą, znacznie mniejszą część rynku.