Żużel nie narodził się w jednym miejscu ani w jednym roku. Powstał stopniowo z wyścigów motocyklowych na torach trawiastych i ziemnych, określanych jako dirt-track. Dopiero rozwój techniki, ustalenie zasad oraz popularyzacja zawodów sprawiły, że jazda po owalu, zawsze w lewo, przekształciła się w odrębną dyscyplinę.
Dlaczego trudno wskazać kolebkę żużla?
Historia żużla zaczęła się wraz z rozwojem motocykli. Gdy konstruktorzy, tacy jak Gottlieb Daimler i Wilhelm Maybach, zastosowali silnik spalinowy w jednośladzie, szybko pojawiła się naturalna rywalizacja o prędkość i wytrzymałość maszyn. Początkowo nie istniał jednak sport znany dziś jako speedway. Motocykle ścigały się na bardzo różnych obiektach – od torów trawiastych i ziemnych po motordromy, tory kolarskie oraz obiekty przeznaczone wcześniej dla koni.
Dlatego historycy nie są zgodni, gdzie odbyły się pierwsze zawody będące bezpośrednim przodkiem żużla. Jedna z teorii wskazuje na Południową Afrykę, gdzie podobne wyścigi miały odbywać się już w 1907 roku. Inna przypisuje pionierstwo Amerykanom, którzy organizowali zawody na płaskich owalach około 1909 roku. W Stanach Zjednoczonych rozwijał się dirt-track, a wpływ na jego popularność mieli między innymi William Harley oraz bracia Davidson.
Wczesny dirt-track nie był jeszcze żużlem w dzisiejszym znaczeniu. Zawodnicy korzystali z motocykli drogowych lub wyścigowych, często o różnej mocy, a tory nie miały jednolitych parametrów. Wspólnymi cechami były jazda po zamkniętym owalu, ściganie w lewo i wykorzystywanie luźnej nawierzchni, która pozwalała na kontrolowane uślizgi.
Australia, West Maitland i Johnnie Hoskins
Za najważniejszego popularyzatora wczesnego speedwaya uznaje się Johnniego Hoskinsa, Nowozelandczyka działającego w Australii. W 1923 roku, w West Maitland niedaleko Sydney, pracował przy organizacji wystawy rolniczej. Kupił używany motocykl i zaczął wykorzystywać go do pokazów, które przyciągały uwagę publiczności.
Hoskins zaproponował przeprowadzenie zawodów motocyklowych na terenie wystawy. Początkowo pomysł odrzucono, ponieważ organizatorzy obawiali się spłoszenia koni i bydła. Mimo to Hoskins wraz z grupą motocyklistów wjechał na tor przeznaczony do wyścigów konnych i urządził pokaz. Zawodnicy jechali w lewo, zgodnie z kierunkiem przyjętym na torach konnych, a ich efektowne upadki i powroty do rywalizacji wywołały entuzjazm widzów.
Wydarzenie okazało się na tyle popularne, że organizatorzy zlecili Hoskinsowi przygotowanie kolejnych zawodów. W ten sposób West Maitland stało się jednym z najważniejszych miejsc w historii dyscypliny. Nie oznacza to jednak, że właśnie tam wymyślono każdy element żużla. Australijskie zawody połączyły wcześniejsze doświadczenia dirt-tracku z nowym sposobem organizacji imprez, wyrazistą techniką jazdy i rosnącą specjalizacją motocykli.
Ważną rolę odegrała też nawierzchnia. Pierwsze tory były trawiaste lub ziemne, a dziury i nierówności zasypywano materiałem pochodzącym z palenisk, czyli żużlem. Ponieważ kolejne przejazdy niszczyły podłoże, trzeba było dosypywać go coraz więcej. Z czasem właśnie żużel stał się dominującym materiałem torowym i dał nazwę całej dyscyplinie.
Australijski sport szybko przekroczył granice kraju. W 1928 roku Hoskins pomagał przy przeniesieniu go do Anglii, gdzie zawody pokazowe na torze High Beech w Epping Forest obejrzało około 30 tysięcy widzów. Następnie rozpoczęto budowę toru na stadionie Wembley. Anglicy przyjęli określenie „dirt track”, a jeszcze w 1928 roku zaczęto porządkować przepisy. Wkrótce powstały kluby, ligi i regularne rozgrywki, co przyspieszyło profesjonalizację sportu.
Jak ewoluowały motocykle żużlowe?
Wczesne zawody były chaotyczne pod względem sprzętowym. Na jednym torze mogły spotkać się motocykle różnej mocy, dlatego stosowano nawet handicap – słabsze maszyny ruszały wcześniej. Z czasem konstruktorzy zaczęli usuwać elementy potrzebne na drodze, lecz zbędne podczas krótkiego wyścigu po owalu. Motocykl stawał się lżejszy, prostszy i bardziej wyspecjalizowany.
Najważniejsze zmiany w budowie wczesnych maszyn obejmowały:
- Brak hamulców i oświetlenia – na zamkniętym torze nie były potrzebne w takim zakresie jak w motocyklu drogowym.
- Brak skrzyni biegów lub ograniczenie jej funkcji – liczyła się szybka reakcja silnika, a nie jazda w wielu zakresach prędkości.
- Specjalne opony – miały zapewniać przyczepność na luźnej nawierzchni i umożliwiać kontrolowany poślizg.
- Niskie siedzenie i szeroka kierownica – ułatwiały utrzymanie motocykla podczas wejścia w łuk.
- Osłona lewej strony oraz stalowy but – zawodnik podpierał się lewą nogą, gdy motocykl przesuwał się bokiem po torze.
- Silniki JAP – zaprojektowane w 1930 roku przez Vala Page’a dla firmy Johna Aleksa Prestwicha, z czasem stały się jednymi z najważniejszych jednostek napędowych w żużlu.
Technika jazdy również odróżniała żużel od zwykłych wyścigów motocyklowych. Zawodnik wchodził w łuk z dużą prędkością, pozwalał tylnemu kołu na uślizg i kontrolował tor jazdy, podpierając motocykl lewą nogą. Ten styl wymusił dalsze zmiany konstrukcyjne, między innymi osłonę buta i kolana oraz przesunięcie ciężaru maszyny.
Początki żużla w Polsce
Polska poznała wyścigi motocyklowe jeszcze zanim ukształtował się nowoczesny speedway. Za pierwszą udokumentowaną imprezę tego typu na ziemiach polskich uznaje się zawody z czerwca 1903 roku, zorganizowane przez Warszawskie Towarzystwo Cyklistów. Odbyły się one na torze kolarskim Dynasy, którego nawierzchnię przygotowano z gliny i przepalonego węgla.
Nie był to jeszcze turniej odpowiadający współczesnym zawodom ligowym. Motocykle miały różne konstrukcje, a uczestnicy korzystali między innymi z maszyn marek Peugeot, Laurin & Klement, Anzani, Indian i Wanderer. Sam motocykl pozostawał dobrem rzadkim. W Warszawie na początku XX wieku zarejestrowanych było zaledwie około 30 maszyn, dlatego udział w zawodach wymagał pieniędzy, dostępu do sprzętu i przynależności do środowiska klubowego.
Dynasy szybko stały się ważnym miejscem spotkań warszawskich motocyklistów. Zawody odbywały się regularnie, a z czasem przyjeżdżali na nie zawodnicy z Krakowa, Łodzi i Lwowa. W okresie międzywojennym sport miał jeszcze elitarny charakter, ponieważ uprawiali go głównie przedstawiciele zamożniejszych warstw miejskich. Jednocześnie każda impreza zwiększała zainteresowanie publiczności i pomagała tworzyć nowe kluby.
| Data | Wydarzenie | Lokalizacja lub miejsce |
|---|---|---|
| 1903 | Pierwsza udokumentowana impreza motocyklowa na nawierzchni przygotowanej z gliny i przepalonego węgla | Dynasy w Warszawie |
| 1929 | Ukończenie bieżni, wokół której rozpoczęto organizację zawodów motocyklowych | Bydgoszcz |
| 1930 | Otwarcie pierwszego specjalnie wybudowanego toru żużlowego w Polsce | Mysłowice |
| 1930 | Inauguracyjne zawody nowego ośrodka | Toruń |
| 1931 | Turniej o nagrodę miasta Łodzi z udziałem zawodników z kilku polskich miast | Hellenów w Łodzi |
| 1932 | Pierwsze oficjalne mistrzostwa Polski w dwóch klasach pojemnościowych | Mysłowice |
Przełom nastąpił w 1930 roku, gdy w Mysłowicach zbudowano pierwszy w Polsce obiekt przeznaczony specjalnie do wyścigów żużlowych. Tor miał 800 metrów długości i 40 metrów szerokości. Jego otwarcie 12 października połączono z meczem Polska–Niemcy, uznawanym za pierwszy międzynarodowy turniej żużlowy w Polsce. Rok później do Mysłowic przyjeżdżali zawodnicy z Niemiec, Czechosłowacji, Anglii, a nawet Australii. Polscy zawodnicy mogli więc obserwować bardziej doświadczonych rywali i uczyć się przygotowania maszyn.
W międzywojennej Polsce działało kilka silnych ośrodków. Najważniejsze z nich to:
- Warszawa – Dynasy, tor na stadionie Legii oraz kluby takie jak Legia, Warszawskie Towarzystwo Cyklistów, Polski Klub Motocyklowy, AZS i Makkabi.
- Mysłowice – Śląski Klub Motorowy i pierwszy specjalistyczny tor żużlowy w kraju.
- Łódź – tor w Hellenowie, początkowo współdzielony z cyklistami, oraz klub Union Łódź.
- Bydgoszcz – rozwijające się stowarzyszenia motocyklowe i tor utworzony przy stadionowej bieżni.
- Poznań – zawody na trawiastym torze konnym Ławica na Woli oraz później na torze Sokoła.
W Warszawie rywalizowano także na 500-metrowym torze stadionu Legii, który miał betonową nawierzchnię i mocno podniesione łuki. W Łodzi zawodnicy ścigali się w Hellenowie, a od 1930 roku tor przysypano piaskiem, tworząc nawierzchnię ziemną. Poznań korzystał z długiego toru konnego w Ławicy, natomiast w Bydgoszczy tor żużlowy powstał po zwężeniu bieżni stadionowej. Te przykłady pokazują, że przed wojną dyscyplina często wykorzystywała obiekty zbudowane pierwotnie do innych celów.
Pierwsze oficjalne mistrzostwa Polski odbyły się 7 sierpnia 1932 roku w Mysłowicach. Zawodnicy rywalizowali w klasach 350 i 500 cm³, ponieważ różnice w sprzęcie były nadal duże. W obu klasach zwyciężył Edward Wrocławski, znany również jako Rudolf Breslauer, startujący na motocyklu Coventry Eagle 350. Jego wynik dobrze pokazuje, że przedwojenne mistrzostwa były jeszcze etapem przejściowym między różnorodnymi wyścigami motocyklowymi a w pełni wyspecjalizowanym żużlem.
Co stało się z żużlem po 1939 roku?
II wojna światowa przerwała rozwój polskiego żużla. Zniszczone zostały obiekty, rozproszyli się zawodnicy, a wiele motocykli utracono. Po 1945 roku sport trzeba było odbudowywać niemal od podstaw, jednak doświadczenie przedwojennych organizatorów i zawodników nie zniknęło. Pierwsze oficjalne powojenne zawody odbyły się 29 czerwca 1946 roku w Chorzowie.
Historia żużla jest więc historią stopniowej przemiany: od pokazów na torach konnych i kolarskich, przez dirt-track, aż po wyspecjalizowane maszyny i regulaminowe rozgrywki. Nie ma jednej bezdyskusyjnej daty jego narodzin, ale wiadomo, że Australia, Stany Zjednoczone, Anglia i później Polska odegrały ważną rolę w nadaniu tej dyscyplinie znanej dziś formy.
